Norma testosteronu całkowitego u mężczyzn
Zakres referencyjny testosteronu całkowitego u dorosłych mężczyzn wynosi zwykle ok. 8–35 nmol/l, czyli ok. 230–1000 ng/dl. Dokładne granice zależą od laboratorium i metody oznaczenia, dlatego wynik zawsze porównuj z zakresem wydrukowanym na własnym wyniku, a nie z tabelą z internetu.
Większość laboratoriów podaje jeden zakres dla wszystkich dorosłych mężczyzn, niektóre, przedziały wiekowe. Poziom testosteronu z wiekiem stopniowo spada, ale sam wiek nie jest powodem, by niski wynik uznać za „normalny” u mężczyzny z objawami.
Progi niedoboru według wytycznych
Towarzystwa naukowe przyjmują nieco różne granice. Amerykańskie Towarzystwo Urologiczne (AUA) uznaje testosteron całkowity poniżej 300 ng/dl (ok. 10,4 nmol/l) za rozsądny próg wspierający rozpoznanie niedoboru. Endocrine Society podaje dolną granicę normy 264 ng/dl (9,2 nmol/l) dla oznaczeń zgodnych ze standardem CDC.
W dużym europejskim badaniu EMAS prawdopodobieństwo objawów rosło przy testosteronie całkowitym w zakresie ok. 8–13 nmol/l, a jako kryteria hipogonadyzmu przyjęto co najmniej trzy objawy seksualne przy testosteronie całkowitym poniżej 11 nmol/l i wolnym poniżej 220 pmol/l. Żaden z tych progów nie oznacza automatycznie leczenia, decyzję podejmuje lekarz po ocenie całości.
Testosteron wolny i SHBG
Tylko ok. 1–3% testosteronu krąży we krwi w postaci wolnej, biologicznie aktywnej. Około 44–65% jest trwale związane z SHBG (globuliną wiążącą hormony płciowe), a reszta luźno z albuminą. Mężczyzna z prawidłowym testosteronem całkowitym, ale wysokim SHBG, może mieć niedobór testosteronu wolnego, i odwrotnie.
Testosteron wolny najczęściej wylicza się z testosteronu całkowitego, SHBG i albuminy (np. wzorem Vermeulena). Bezpośrednie oznaczenia „testosteronu wolnego” metodami immunologicznymi bywają mało dokładne. Testosteron wolny ma szczególne znaczenie, gdy testosteron całkowity jest graniczny, a SHBG wysokie lub niskie.
Jak przeliczyć jednostki testosteronu
Wyniki podawane są w różnych jednostkach. Testosteron całkowity: nmol/l × 28,84 = ng/dl, a ng/dl × 0,0347 = nmol/l. Przykłady: 8 nmol/l ≈ 231 ng/dl, 12 nmol/l ≈ 346 ng/dl, 20 nmol/l ≈ 577 ng/dl. Jeśli wynik jest w ng/ml, pomnóż go przez 100, aby otrzymać ng/dl (np. 4,5 ng/ml = 450 ng/dl).
Testosteron wolny: pg/ml × 3,47 = pmol/l (np. 64 pg/ml ≈ 222 pmol/l). Przed porównaniem wyniku z jakimkolwiek progiem upewnij się, że jednostki się zgadzają, to najczęstsze źródło błędnej interpretacji.
Jak przygotować się do badania testosteronu
Testosteron ma wyraźny rytm dobowy, najwyższy jest rano, a po południu bywa nawet o 20–30% niższy. Krew pobieraj między 7:00 a 11:00, najlepiej na czczo. Dzień wcześniej unikaj intensywnego wysiłku i alkoholu, a samo badanie przełóż, jeśli jesteś chory albo po nieprzespanej nocy, infekcja i niedobór snu obniżają wynik.
Poinformuj lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach. Wysokie dawki biotyny mogą zafałszować wyniki niektórych oznaczeń hormonalnych. Jeśli wynik jest niski lub graniczny, badanie powtarza się, rozpoznanie niedoboru wymaga co najmniej dwóch porannych pomiarów.
Jakie badania wykonać razem z testosteronem
Sam testosteron całkowity daje niepełny obraz. Podstawowy panel obejmuje: testosteron całkowity, SHBG, LH i FSH (pozwalają odróżnić hipogonadyzm pierwotny od wtórnego), estradiol oraz prolaktynę.
Uzupełniająco lekarz może zlecić morfologię (hematokryt), PSA u mężczyzn po 40–45. roku życia, lipidogram, TSH oraz glukozę na czczo. Zakres badań ustala się indywidualnie na podstawie wywiadu.
Co oznacza wynik w normie, a co poniżej normy
Wynik w normie nie wyklucza dolegliwości, objawy przypisywane niskiemu testosteronowi (zmęczenie, spadek libido, gorszy nastrój) często mają inne przyczyny: zaburzenia snu, stres, choroby tarczycy, nadwagę czy niedobory. Wtedy diagnostyka nie kończy się na testosteronie.
Wynik poniżej normy nie oznacza automatycznie terapii. Najpierw trzeba potwierdzić niedobór w powtórnym badaniu i ustalić jego przyczynę, od niej zależy dalsze postępowanie. Interpretacja zawsze wymaga kontekstu klinicznego.