Czym jest hipogonadyzm?
Hipogonadyzm męski to stan, w którym jądra wytwarzają za mało testosteronu i/lub plemników. Rozpoznaje się go, gdy niski poziom testosteronu w powtórnym, porannym badaniu idzie w parze z objawami.
W zależności od miejsca zaburzenia wyróżnia się hipogonadyzm pierwotny (problem w jądrach), wtórny (problem w przysadce lub podwzgórzu) oraz hipogonadyzm czynnościowy, związany z otyłością, chorobami przewlekłymi, lekami i wiekiem.
Objawy hipogonadyzmu
Najbardziej charakterystyczne są objawy seksualne: obniżone libido, rzadsze poranne erekcje i zaburzenia erekcji. Do tego dochodzą przewlekłe zmęczenie, spadek masy i siły mięśni, przyrost tkanki tłuszczowej, obniżony nastrój, gorsza koncentracja oraz problemy z płodnością.
Objawy narastają zwykle powoli i są niespecyficzne, dlatego łatwo przypisać je wiekowi, stresowi czy przemęczeniu. Rozstrzyga diagnostyka laboratoryjna w połączeniu z oceną lekarską.
Hipogonadyzm pierwotny (hipergonadotropowy)
Zaburzenie leży w samych jądrach. Przysadka „widzi” niski testosteron i reaguje wzrostem LH i FSH, ale jądra nie odpowiadają na ten sygnał. Przyczyny wrodzone to m.in. zespół Klinefeltera; nabyte, uraz, zapalenie jąder (np. po śwince), chemioterapia lub radioterapia.
Hipogonadyzm wtórny (hipogonadotropowy)
Problem leży w przysadce lub podwzgórzu, strukturach, które sterują pracą jąder. LH i FSH są niskie lub nieadekwatnie prawidłowe mimo niskiego testosteronu. Przyczyny: guzy lub urazy przysadki, hiperprolaktynemia, stosowanie sterydów anabolicznych lub testosteronu z zewnątrz, opioidy, otyłość i przewlekłe choroby.
Część postaci wtórnych jest odwracalna, np. po leczeniu przyczyny, redukcji masy ciała czy odstawieniu sterydów. Dlatego sam wynik testosteronu nie wystarczy, konieczne są LH i FSH.
Hipogonadyzm czynnościowy
Hipogonadyzm czynnościowy to niedobór testosteronu bez organicznej choroby jąder, przysadki czy podwzgórza, najczęściej związany z otyłością, chorobami przewlekłymi, przyjmowanymi lekami i wiekiem. Wcześniej nazywano go hipogonadyzmem późnego początku (late-onset hypogonadism).
Według wytycznych European Academy of Andrology rozpoznaje się go na podstawie objawów i powtarzanych porannych pomiarów testosteronu, po wykluczeniu przyczyn organicznych. Pierwszym krokiem u mężczyzn z nadwagą lub otyłością jest zmiana stylu życia i redukcja masy ciała, a tam, gdzie to możliwe, odstawienie lub zmiana leków hamujących produkcję testosteronu. Sam niski wynik u mężczyzny bez dolegliwości nie jest wskazaniem do leczenia.
Diagnostyka hipogonadyzmu
Podstawą są dwa poranne pomiary testosteronu całkowitego oraz SHBG (do oceny testosteronu wolnego), LH i FSH. W zależności od wyników lekarz może zlecić prolaktynę, estradiol, TSH, morfologię, PSA, a przy podejrzeniu przyczyny przysadkowej, badania obrazowe. U mężczyzn planujących ojcostwo istotne jest badanie nasienia.
Leczenie hipogonadyzmu
Leczenie zależy od typu i przyczyny. Tam, gdzie to możliwe, zaczyna się od przyczyny: leczenia chorób współistniejących, redukcji masy ciała, odstawienia leków lub substancji hamujących oś hormonalną.
Przy potwierdzonym niedoborze i objawach jedną z opcji jest terapia testosteronem, wymaga kwalifikacji, wykluczenia przeciwwskazań i regularnych kontroli. Terapia testosteronem hamuje produkcję plemników, dlatego u mężczyzn z hipogonadyzmem wtórnym, którzy planują ojcostwo, rozważa się inne leczenie pobudzające jądra.